Home | Lange sluitertijd fotografie: een totaal gids
Foto-Nu-Crystal-Pier-II-Rev1220611-Gamma22-XL
Fotografie voor beginners

Lange sluitertijd fotografie: een totaal gids

Heb je moeite met lange sluitertijd fotografie overdag? Dan gaat dit bijgewerkte uitgebreide artikel uit 2015 je absoluut verder helpen! Dit bericht staat volledig in het teken van lange sluitertijd fotografie en is samen met Joel Tjintjelaar opgesteld. Alle onderdelen komen aanbod van diafragma en iso-waarden tot het maken van een compositie. We helpen je verder met deze totaalgids lange sluitertijden fotografie.

Lange sluitertijd fotografie
Rotterdam Erasmusbrug

In de laatste jaren is lange sluitertijd fotografie enorm gestegen in populariteit en wordt nu bijna gezien als een fotografie vorm die tot de standaard behoort. Joel heeft in de afgelopen jaren al vele artikelen gepubliceerd op zijn website www.bwvision.com maar omdat elk artikel toch los staat van het geheel is dit bericht uiteindelijk tot stand gekomen als een soort van naslagwerk. Dit naslagwerk kan iedereen gebruiken om de eerste stappen binnen B&W fotografie te zetten met een lange sluitertijd.

De basis beginselen van lange sluitertijd fotografie

Voor nu wordt er specifiek ingegaan op de basis beginselen die voor lange sluitertijd fotografie van toepassing zijn. De benodigde apparatuur en hoe de de ideale balans kan vinden in je compositie en het opstellen van je camera, zo kan je direct zelf aan de slag! Ook komen de verschillen die diverse sluitertijden geven aan bod. Dit kan erg handig zijn als je architectuur fotografeert.

Wat is lange sluitertijd fotografie?

Er is geen standaard geaccepteerde definitie van wat lange sluitertijd fotografie precies is. Maar een goede samenvatting is voor mij deze omschrijving.

“Lange sluitertijd fotografie is een foto nemen waarbij je een langere sluitertijd hanteert dan wat nodig is voor een goed belichte foto. Zowel tijdens daglicht met het gebruik van filters of tijdens de avond met of zonder filters. Dit alles met het opzettelijke doel om een effect te creëren op bewegende objecten dat typerend is voor lange sluitertijd foto’s.”

De effecten waar we het dan over hebben zijn bijvoorbeeld; vervaagde lucht met wolken strepen, een wateroppervlak welke volkomen vlak is zodat het lijkt als of het water bevroren is, vervaagde (spookachtige) mensen, star en/of moon trails. Maar ook lichtstrepen van auto’s, treinen, boten, fietsen en nog veel meer. Dit lukt je door gebruik te maken van een belichtingstijd dat bewust verlengd is voor het gewenste effect.

Het is niet zo dat de sluitertijd op zich zelf bepaald of de foto kan doorgaan voor een lange sluitertijd foto, het gaat vooral om de intentie van het willen vastleggen van bewegende objecten met een langere belichtingstijd dan welke noodzakelijk is, dit maakt het een lange sluitertijd foto.

workshop-lange-sluitertijden

Een voorbeeld van de definitie
Als je op een goed belichte dag gebruik maakt van een filter omdat de sluitertijd opties van je camera het niet gaat redden om een goed belichte foto te maken, zal het nog niet een lange sluitertijd foto zijn.

De meeste camera’s hebben een minimale sluitertijd van 1/4000s. Als de foto dan nog steeds overbelicht is, omdat je een sluitertijd van 1/6000s nodig hebt voor een correct belichting, zal je het diafragma moeten verlagen, of je maakt gebruik een ND filter met 3 stops. Het verlagen van je diafragma heeft niet de voorkeur wanneer je een portret maakt. Maar ook niet als je de voorkeur geeft aan het fotograferen van de “sweet spot” van je lens. Daarom kan je het beste gebruik maken van een 3 stops ND filter en verminder de belichtingstijd tot 1/750s.

Waarom lange sluitertijd fotografie?

Joel: Deze vraag krijg ik vaak van mensen, zeker van mensen die zelf geen ervaring hebben in deze fotografie vorm. Er is niet echt één antwoord op te geven maar in mijn geval heeft het alles te maken met het creëren van een mysterieuze en betoverende foto. Het onzichtbare zichtbaar maken. Een verlengde belichting kan naar voren brengen wat normaal alleen zichtbaar is in “the minds eye”. Daarom houdt ik van lange belichting fotografie. Ik wil laten zien wat ik in mijn gedachte zie. En het past bij mijn filosofie om zo ver mogelijk van de realiteit te komen als mogelijk is.

Typische thema’s voor een lange belichting

Zoals ook beschreven in de definitie, lange belichting fotografie technieken kunnen gebruikt worden op elk bewegend object.

Typische thema’s binnen lange sluitertijd fotografie zijn:

Onderwepen Waarom nou juist dit onderwerp?
Landschappen Het vervaagd de bewolking, of de wind door het gras.
Zeelandschappen Je kunt hierdoor de golven gladder maken.
Architectuur Vervaag de hemel met zachte strepen van wolken en laat de menigte op straat verdwijnen.
Mensen Geef een “ghost like” uitstraling van mensen menigten.

Dit zijn toch wel de meest populaire thema’s in de lange sluitertijd /belichting fotografie die gebruikt worden maar je kan de techniek op alles gebruiken.

Lange sluitertijd fotografie Crystal pier
Crystal Pier, USA

Dit is een voorbeeld van een zeelandschap opname waar het water is vervaagd en zachter aandoet door het gebruik van lange belichting technieken. Het gaat hier om de Crystal Pier in San Diego welke door Joel is gefotografeerd voor de campagne van Silver Efex Pro 2. Belichtingstijd was 282 seconden.

Lange sluitertijd fotografie Empire State Building
Empire State Building, New York

Dit is een voorbeeld van lange sluitertijd fotografie voor architectuur. Het gaat hier om the Empire State Building in New York City. Voor dit beeld was een belichtingstijd van 316 seconden nodig met een totaal van 16 stops.

La Basilique du Sacré Cœur de Montmartre
La Basilique du Sacré Cœur de Montmartre

In dit voorbeeld kan je goed de vervaagde wolken en de geesten van de mensen massa zien. Deze foto is genomen bij de La Basilique du Sacré Cœur de Montmartre en is een werk wat nog niet af is. De belichtingstijd is ongeveer 6 minuten en de foto is genomen met de Formatt-Hitech Prostop IRND filters, totaal aantal stops 16.

Benodigheden voor lange sluitertijd fotografie

  • De camera
    Uiteraard heb je een camera nodig. Ik raad je aan een camera te nemen met de mogelijkheid van een bulb stand. De meeste camera’s hebben een maximale sluitertijd van 30 seconden, dit is meestal niet lang genoeg voor lange sluitertijd fotografie. De bulb stand geeft je de gelegenheid om voorbij dit punt van 30 seconden te gaan. De meeste DSLR modellen hebben een draaiknop met een B(ulb) setting welke makkelijk te vinden is. Als je een merk hebt welke niet expliciet een Bulb stand heeft op de draaiknop dan zal de optie vaak verstopt zitten in de manuele instellingen. Zet je belichtingstijd voorbij de 30 seconden en de Bulb modus zal zichtbaar worden.
  • Het statief
    Hoe zwaarder hoe beter gaat hier goed op. Je kan beter iets meer uitgeven aan een stabiele en stevige statief dan een goedkope versie. Je gaat het bij je gebruik echt merken. En uiteindelijk zal je toch gaan kiezen voor een beter merk en stevigere driepoot. Kijk eens op www.statief.info voor meer informatie.
  • Driepoot kop
    Er zijn verschillende typen koppen voor een driepoot

    • Zogenaamde Pan-Tilt kop
    • Ball heads – dit zijn de meest populaire types en er zijn genoeg mooie en “heavy duty” modellen te krijgen in elke prijsklasse en van elke populair merk. Wanneer je een ball head koopt zorg er dan voor dat je een zogenaamde Arca type quick release koopt zodat de plaatjes die je hebt voor je camera zullen passen op andere Arca type ball heads. Dit scheelt je geld op langer termijn en zeker wanneer je ook gebruik maakt van accessoires zoals L-plates.
    • Geared heads – Er zijn slecht een paar merken welke de “geared heads” in hun assortiment hebben opgenomen. Deze statiefkop heeft de voorkeur want je van zeer accuraat finetunen op basis van de assen. Dit gaat je niet lukken met een balhoofd. Ga je gebruik maken van een “geared head” zal je behoorlijk wat frustratie schelen maar het gemak zal je ook wel wat kosten. De beste versies zijn van Arca-Swiss en de goedkoopste versie de D4 zal nog zo’n $ 1,000 kosten. Het absolute topmodel is de C1 Cube en kost ongeveer $ 1,700. Manfrotto heeft ook een paar modellen van rond de $ 300 tot $ 500 maar zijn vaak lomp groot of gewoon niet robuust genoeg als de Arca-Swiss modellen.

  • ND Filters
    Fotograferen op klaarlichte dag met sluitertijden variërend tussen de 3 tot 7 minuten? Dit kan alleen met zeer donkere ND filters. Zoals bigstoppers met 10 stops. Mijn voorkeur gaat uit naar de rechthoekige variant, want bij deze versie hoef je enkel de filter in de houder te laten glijden en zit je verder niet aan je lens door een circulaire filter er op te draaien.
  • Lenzen/ objectieven
    Voor deze vorm van fotografie heb je niet een bepaald type lens nodig. Zorg er enkel wel voor dat als je gebruik maakt van een tilt-shift lens dat je de lens inpakt met een lens zak zodat er geen licht bij de lens komt. Tilt-shift lenzen zijn daardoor doorgaans niet geschikt voor deze fotografie vorm.
  • Afstandsbediening
    Een absolute musthave is een afstandsbediening die op slot kan. Als je handmatig op de sluiter drukt beweeg je de camera en dat wil je absoluut niet hebben! De prijs maakt echt niet uit zolang de sluiterknop maar geblokkeerd kan worden.
  • Zwarte tape
    Jawel zwarte plakband. Waarschijnlijk het goedkoopste stukje accessoire wat je kan hebben in je camera tas maar is ook juist het hulpmiddeltje wat je een hoop frustratie kan schelen. Gebruik de tape om de zoeker af te plakken zodat er geen licht via die kant je camera in kan komen. Ook is het handig om de zak om de tilt-shift lens te plakken. En er zijn nog wel meer gebruiksmogelijkheden voor zwarte tape. Lichtlekken is een van de meest gemaakte fouten bij deze fotografie vorm en met een goedkoop stukje plastic kan je een hoop frustratie voor zijn. Denk er aan dat de meeste camera’s niet gemaakt zijn voor lange sluitertijd fotografie.

Het maken van een lange sluitertijd/belichtingstijd foto

Tip 1: Het onderwerp

Als eerste zal je een onderwerp moeten vinden wat je mooi vind en waarvan je een foto wilt nemen. Loop vervolgens goed om je onderwerp heen zodat je elke hoek kan bekijken en de beste compositie kan kiezen. Pas dan ga je je statief opzetten.

Je kunt hier beter je tijd voor één goede foto dan voor vele foto’s die niet voldoen. Het is nog beter om vooraf alvast wat onderzoek te doen van de locatie. Zo ben je alvast op de hoogte van wat je op locatie kan verwachten en waar je aan moet denken.

Punten waar je aan zou kunnen denken als je op een locatie komt waar je nog nooit geweest bent zijn:

  • Hoe zijn de weersomstandigheden? Zijn er genoeg snel bewegende wolken? Een mooie verhouding aan wolken voor architectuur fotografie is blauwe heldere lucht 60% en 40% aan bewegende wolken. Een mooie verhouding voor een zeelandschap is 80% bewolking en 20% heldere hemel. En probeer je zeelandschap te fotograferen tussen regenbuien door met snel bewegende wolken.
  • Is er overwegend bewolking dan zal je opname niet optimaal zijn, echter zijn er ook uitzonderingen. De kwaliteit van de heldere hemel is belangrijker voor architectuur fotografie dan voor zeelandschappen aangezien de meeste architectuur fotografen hun camera recht omhoog richten.
  • Wanneer je zeelandschappen fotografeert controleer dan van te voren de getijde. Soms moet je namelijk hoogwater hebben om de rotzooi die op het strand ligt of de zeewier die om een pierpilaar zit te laten verdwijnen. Soms heb je echter weer de laag water om toegang te krijgen tot een specifieke locatie. Gebruik Google maps om een goed beeld te krijgen van wat je kan verwachten.

Tip 2: de opstelling

Nu je een plek gevonden hebt en je hebt de juiste hoek uitgezocht, stel dan nu je statief en je camera op. Zorg ervoor dat de camera goed vast zit aan het statief en statiefkop en dat hij er niet af kan vallen. Ook moet je er voor zorgen dat je statief stabiel en stevig staat. Wanneer er een windje staat probeer dan je statief te verzwaren vanuit het middelpunt want elke kleine beweging kan er voor zorgen dat je foto wazig wordt.

Tip 3: Beeldstabilisatie

Als je dit eenmaal gedaan hebt stel je camera dan in op diafragma voorkeur. En kies hierbij je voorkeur setting. Aanbevolen wordt om een ISO 100 en f/7.1 of f/8 te gebruiken. Tevens moet je er voor zorgen dat je lens en/of body op autofocus staat en zet de beeld stabilisator uit indien je lens deze optie bezit. Anders moet je de stabilisatie uitzetten via het menu. Wanneer je deze aan laat staan zal je foto er onscherp en vaag uit komen te zien. Dit komt juist door de beeld stabilisator. Let op: als je een tilt-shift lens gebruikt moet je eerst de focus instellen en zorg ervoor dat alle meters goed zijn voordat je de lens verplaatst.

Tip 4: Onderwerp binnen de focus

Als je klaar bent dan moet je er nog voor zorgen dat het onderwerp volledig binnen de focus valt. Neem bijvoorkeur eerst een test foto in de diafragma voorkeur optie. Dit doe je vooral om te kijken of het licht wat de camera registreert correct is.

De sluitertijd van de opname zal als de basis dienen voor de lange sluitertijd opname. Oh ja voordat ik het vergeet; je kan ook kijken naar de meta data van de gemaakte foto. Belangrijk: Zorg ervoor dat wanneer je eerst de opnamen uitleest in de diafragma voorkeur dat de zoeker wel correct is afgedekt, zodat er geen licht via deze ingang binnen komt. Wanneer je dit verzuimt om te doen zul je merken dat de meet instrumenten niet goed worden ingesteld op je camera waardoor je een onderbelichte foto krijgt.

Tip 5: Lens op manueel

Zet de lens op manuele focus en stel je camera in op bulb modus. Gebruik de zelfde instellingen als die je hebt gebruikt bij je proef opname. Wanneer je gebruikt maakt van ISO 100 en f/7, zorg er dan voor dat je deze instellingen ook gebruikt in de bulb modus.

Tip 6: Filter plaatsen

Zet de filter op de lens. Doe dit nadat je de camera hebt ingesteld en niet ervoor! Anders zal je foto niet gaan lukken. Een ND filter is meestal zo donker dat je camera normaal geen licht kan registeren. Belangrijk: gebruik je een tilt shift lens dan moet je de lens koker ook bedekken! En vergeet uiteraard nog steeds niet de zoeker af te dekken met een kapje of zwarte tape of een hoed.

Tip 7: De belichtingstijd

Bereken de benodigde belichtingstijd met de kaart hieronder of download een app via de iTunes store of Google play store. Wanneer je de belichtingstijd vergeten bent ga dan terug naar de proef opname in stap 4.

Let op: ook al heb je de belichtingstijd berekend dan is het resultaat nog vaak dat je foto onderbelicht is. Dit komt vaak door onjuiste meter instellingen door dat er licht in de camera is gelekt door de zoeker.

Belichtings kaart
Kaart met belichtingstijden

Deze tabel kan wel wat toelichting gebruiken:

  1. De eerste lijn staat voor de sluitertijd die je camera weergeeft zonder het gebruik van de ND filter (het gaat om de regel die begint met 0, 0, 0, 1/8000s, 1/4000s, 1/2000s enz). Dit is je referentie punt.
  2. Stel je voor dat je een ND filter wilt gebruiken met 6 stops. Dan lees je eerst de instellingen van je camera af zonder een filter te hebben toegevoegd.
  3. Je instellingen geven aan dat de sluitertijd nodig is van 1/500s.
  4. Welke sluitertijd heb je dan nodig wanneer je de gekozen ND filter gebruikt? Ga naar de bovenste rij totdat je een 6 ziet in de linkerkant van de F-stop reductie lijst (paars toegelicht in de afbeelding) dan zie je dat je een sluitertijd van 1/8s nodig hebt.
  5. Als je voorgestelde sluitertijd tussen twee stops inzit kies dan de langere sluitertijd. Joel gebruikt bijvoorbeeld altijd 30 tot 50% extra op de voorgestelde tijd.
belichtings kaart voorbeeld
Belichting kaart voorbeeld

Iets extra’s aangaande de kaart

In theorie zou deze kaart perfect zijn. Maar er zitten echter wel wat nadelen aan…

Des te donkerder de ND filter is, hoe minder accuraat deze kaart is. Bijvoorbeeld, als mijn camera berekend dat ik een belichting van 1/30s nodig heb zonder een ND filter met 10 stops, zou je een belichtingstijd van 30 seconden nodig hebben met een 10 stops filter. Dit klopt in theorie, maar gaat niet altijd op in de werkelijkheid, ik raad aan om 25% correctie te handhaven.

Voor lichtere ND filters (tot ongeveer 6 stops) zal deze kaart je uitstekend helpen. Maar gebruik je een filter tot 16 stops dan moet je een correctie gebruiken van 50% zeker als je foto’s neemt wanneer het wat sneller donkerder wordt.

Algemene tips voor lange sluitertijd fotografie

Tip 1: Maak altijd notities wanneer je foto’s neemt, maak je notities zo gedetailleerd mogelijk. Wat voor type licht (harde zon, maneschijn, strobe, bewolkt), welk moment van de dag, het onderwerp, hoe zag de lucht eruit, welke sluitertijd heeft je camera geregistreerd, welke sluitertijd heb je uiteindelijk gebruikt, enz, enz deze notities gaan je helpen in de toekomst.

Tip 2: Neem je tijd om je compositie goed te doordenken en in te stellen. Loop rond je onderwerp kijk naar welke compositie het beste resultaat gaat hebben. Bekijk je compositie door de zoeker, stap naar voren of stap naar achteren bekijk het resultaat opnieuw, neem een proef foto, enz. Dit kan soms wel wat tijd kosten voordat je kan gaan beginnen met het opstellen van je statief, camera en alle andere stappen.

Tip 3: Als je overtuigd bent dat je goed zit stel dan je statief en camera op – zorg er wel voor dat je camera is uitgelijnd. Dan ga je de focus instellen met de autofocus, stel je camera in op manuele focus en maak indien nodig wat extra focus correcties. Ik doe door middel van de live view modus van mijn camera omdat je dan kan inzoomen op je onderwerp. Schakel over naar Bulb, controleer de instellingen. Laat je camera op manuele stand staan en schroef voorzichtig de filter op de lens of schuif de ND filter in de houder. En nu ben je klaar om te gaan fotograferen!

Probeer altijd zo secuur mogelijk te werk te gaan. Neem de tijd, je kan beter twee goede compositie foto’s hebben dan 10 mislukte foto’s. Denk er aan dat je vaak moet wachten op de juiste combinatie van weer, wolken en licht, voordat je het weet mis je de ideale combinatie dus zorg dat je bent voorbereid.

Omgaan met het weer en de licht condities

De belichtingskaart is natuurlijk een theoretische kaart: deze gaat er van uit dat de lichtcondities over een langere tijdsperiode stabiel blijven. Uiteraard zijn zulke ideale omstandigheden zeer zeldzaam. Het hangt helemaal af van het weer en de tijd op de dag, zonsondergang of zonsopgang, licht omstandigheden kunnen snel veranderen. Maar hoe ga je daar mee om?

Er zijn een paar stelregels maar onthoud daarbij wel dat het geen exacte wetenschap is, het is en blijft natuurlijk een kunstvorm, een vaardigheid welke je jezelf eigen moet maken door veel te oefenen.

Lange sluitertijd fotografie Veranderend licht
Veranderend licht

Nadat je de benodigde belichtingstijd hebt berekend voeg je nog 25% tot 50% extra belichtingstijd toe, ook in stabiele omstandigheden. De waardes worden accurater als je ook de zoeker hebt afgesloten. Dan zal de benodigde correctie minder zijn.

Maar als de lichtomstandigheden snel veranderen, zo rond zonsondergang bijvoorbeeld des te gebruikelijker het is om de belichtingstijd te verdubbelen. De foto van de brug die verdwijnt in de mist bijvoorbeeld was berekend op een belichtingstijd van 256 seconden de omstandigheden waren zo dat het snel donker werd en er was een zware mist.

Daarom is de belichtingstijd verdubbeld tijdens het fotograferen. In dit geval gaat het om ervaring en het aanvoelen van de omstandigheden, en dit bereik je enkel door veel te oefenen in dergelijke omstandigheden. Zijn de licht omstandigheden stabieler dan is 25% bovenop de voorgestelde belichting voldoende bij een ND filter van 10 stops.

Wat ook belangrijk is om te realiseren is dat er geen ideale licht of weersomstandigheden zijn voor lange sluitertijd fotografie. Pas je aan de omstandigheden aan en maak het beste wat je kan binnen de gegeven omstandigheden.

Een goede lange sluitertijd foto van een zeelandschap kan je het beste nemen in slechte licht omstandigheden met (bewegende)wolken, nooit op een zonnige dag! Het licht is dan simpelweg veel te fel. En dat zal je terug zien in je foto waarbij het contrast gewoon veel te scherp is. Daar komt bij kijken dat fotograferen in slechte omstandigheden (veel bewolking) het daglicht veel beter verspreid wordt en dan kan jij als fotograaf veel beter een controle hebben op je belichting.

Een goed moment van de dag is rond zonsondergang wanneer het licht aan het vervagen is, je krijgt dan beter de gelegenheid om lange opnames te maken waardoor je een soort van eeuwigheid kan vastleggen in je foto. Maar let dan wel op de correctie.

Wanneer je architectuur fotografeert werkt het anders, dan kan je beter bij een heldere dag schieten met snel bewegende wolken en een blauwe hemel verhouding 65% blauwe hemel en 35% bewolking.

Met lange sluitertijd architectuur fotografie moet je aan het volgende denken of heb je nodig:

  • Wolken en een blauwe hemel. Vaak is de perfecte ratio voor een mooie foto ongeveer 65% blauwe hemel en 35% bewolking. Dit betekent overigens wel dat door het zonlicht een 10 stops ND filter niet genoeg is.
  • Je zal waarschijnlijk je foto’s nemen met een diafragma van f/8 of misschien nog wel hoger. Een klein diafragma is niet nodig bij architectuur fotografie.
  • Je wilt ook zachte strepen van wolken welke niet te dik en hard lijk, maar juist zacht en voor eeuwig lijkend, maar tegelijkertijd moeten ze ook direct herkenbaar zijn als wolken. Architectuur foto’s met individuele wolken partijen welke duidelijk zichtbaar zijn doordat de sluitertijd te kort was, komen slordig over en voor de Fine-Art fotograaf niet esthetisch genoeg. Je zal hier een langere sluitertijd moeten gebruiken om het beste effect in de lucht te krijgen met zachte langwerpige overgaande wolken in de hemel: > 5 tot 6 minuten. Een mooie instelling voor dergelijke fotografie is ongeveer f/8, 16 stops, ISO 100 en 6 tot 7 minuten belichtingstijd.

Diafragma instellingen en de 10 stops mythe 
Veel lange sluitertijd fotografen baseren hun diafragma instellingen op de voorkeurstijdsinstelling in plaats van de instellingen te baseren op de scherptediepte en scherpte die je nodig hebt. Bijvoorbeeld: een fotograaf heeft enkel ND (neutral density) filters met 10 stops en je wilt fotograferen op een zeer heldere dag met veel licht, waarbij hij een sluitertijd van meer dan 3 minuten wilt gebruiken.

Vaak zal dit onmogelijk zijn en je zou minimaal 16 stops filters moeten gebruiken. Desalniettemin stellen ze hun diafragma in tot f/22 om de licht inval verder te reduceren, simpelweg omdat ze er niet bij stilstaan om filter over filter toe te passen om alsnog het gewenste aantal stops te bereiken. Met als resultaat dat de foto’s niet scherp genoeg zijn en met veel diffractie (het licht valt op een te klein vlak) en nog erger je ziet de stofdeeltjes op de sensor.

Misschien overbodig om te melden maar dit is niet een juiste benadering voor deze fotografie tak. Baseer je diafragma altijd op wat je nodig hebt voor je foto, welke meestal ligt rond de sweet spot van de lens f/8 en niet op dat je te weinig ND filters (stops) hebt. Je kan beter een extra setje ND filters aanschaffen om het aantal stops te vergroten tot minimaal 16 stops. 10 stops voor ND filters is niet een regel, het is een mythe.

Als je serieus bezig bent met lange sluitertijd fotografie dan moet minimaal een set filters hebben opgebouwd uit een 10 stops, een 6 stops en een 3 stops ND filter om elke lading te dekken van 3 stops tot 19 stops zodat je elke licht omstandigheid kan bedienen.

Een overzicht van ND (netral density) filters
Er zijn vele ND filter fabrikanten, sommige produceren enkel light ND filters en sommige produceren de volledige range. De filters zijn uiteraard verkrijgbaar in verschillende prijsklasse en verschillende formaten om op de verschillende lens formaten te kunnen passen. Ik zal niet elke lens omschrijven, maar in plaats daarvan zal ik me richten op een aantal merken en dan met name met de belangrijkste, voorkeur en nieuwe merken.

Formatt-Hitech

Formatt-Hitech produceert filters voor video en fotografie en heeft elke filter die je maar kan bedenken. Incl een mooie serie van ND filters van 3 stops tot 10 stops, van ronde opschroef lenzen tot rechthoekige schuif plaatjes, van individuele filter tot een voordeel pakketje met filters.

De art line van ND filters heten officieel IRND filters en behoren tot ‘s werelds meest neutrale ND filters met een nagenoeg volledig afgevlakte gedempte spectrum van licht als van infra rood licht. Ze zijn beschikbaar van resin filter en als glas filter (enkel tot 8 stops). De Joel Tjintjelaar Signature edition long exposure filter kit is compleet met een set van 3 filters: een 3 stops, een 6 stops en een 10 stops filter, zo beschik je over de meest gebruikte filters welke over elkaar heen kan gebruiken.

In de praktijk hebben deze ND filters een vrij neutrale licht koelere kleur welke makkelijk te corrigeren is in de nabewerking. Het verschil tussen reguliere ND filters en IRND filters is dat de ND filters enkel Neutral Density filters zijn. Terwijl de IRND (IR staat voor Infra Red Neutral Density filters) niet een specifieke infrarood afbreekpunt heeft. Maar die heeft een demping over de gehele linie van UV, tot zichtbaar spectrum, naar bijna infrarood en infrarood. Dit zorgt voor een gereduceerde kleur verschuiving in het ND. Het grootste resultaat echter is dat de zwarte kleuren briljant scherp lijken, maar vooral ook echt zwart zijn in plaats van paars of magenta.

B+W

B+W Produceert mooie filters. De B+W filters zijn enkel verkrijgbaar als opschroef filter oplopend tot 10 stops. Het is erg eenvoudig om een 10 stops filter te combineren met een 6 stops filter simpelweg door deze op elkaar te schroeven. B+W filters zijn erg betrouwbaar en hebben een lichte warmere kleur welke ook eenvoudig achteraf te corrigeren is.

Lee filters

Deze filters zijn de laatste jaren erg populair geworden en hebben B&W van de eerste plaats verstoten in het ND filter segment. Vooral hun zogenaamde Big Stopper 10 stops filters zijn erg gewild. Deze filters zijn er alleen als rechthoekige filters welke je moet gebruiken met een filter houder welke ze ook produceren. Deze filter heeft een lichte blauwe kleur waas welke ook makkelijk weg te werken is in de nabewerking. Een groot nadeel van de Lee Big Stopper is dat sinds hun introductie in 2010 ze bijna continue uitverkocht zijn en hierdoor is het bemachtigen van de filter erg lastig.

Singh-Ray

Singh-Ray filters behoren tot de echt duurdere filters op de markt maar ze zijn dan wel weer verkrijgbaar in een grote verscheidenheid. Pas recent hebben ze ook filters die verder gaan dan 8 stops zo hebben ze een 10 stops filter en zelfs een 15 stops filter. Ook heeft dit merk een Vari ND filter waarbij je de stops zelf kan instellen van 1 tot 8 stops.

The rest

Eigenlijk moet je hier niet meer naar kijken de prijs is aanzienlijk goedkoper maar dat zie je terug in de kwaliteit. Je kan beter iets meer investeren dan uiteindelijk te gaan herinvesteren.

Ronde of rechthoekige filters

Lange sluitertijd fotografie filters
Soorten filters

Of de keuze valt een opschroef filters als die B+W maakt of de rechthoekige filters en en houders van Formatt-Hitech en Lee zal je voor je zelf moeten uit maken. Het gaat er dan om wat je handiger gaat vinden. Persoonlijk ben ik erg gelukkig met een rechthoekige filtersysteem omdat je dan heel eenvoudig extra filters kan toevoegen en verwijderen zonder de instellingen (focus) per ongeluk te wijzigen.

Filter Accessoires

Polarisatie
Veel fotografen gebruiken polarisatie filters in combinatie met een ND filter. Het geweldige hieraan is dat je niet alleen een kleur intensiteit meegeeft maar je reduceert ook het licht met ongeveer 2 extra stops.

Er zijn twee types types polarisatie filters: de Circular Polarizer (CP) en de linear polarizer (LP). Er wordt wel gezegd dat de LP filter niet geschikt is voor de een DSLR’s, het lijkt alsof het de autofocus van je camera uitschakelt. Of dit klopt kan ik je niet zeggen, maar waarom zou je het risico nemen.

Gebruik simpelweg de CP filter. Daarbij komt kijken dat de meeste polarisatie filters een CP filter is. Gebruik echter niet een variabele ND filter gelijktijdig met een variabele polarisatie filter het resultaat kan namelijk slecht voorspelt worden.

Step up/down rings
Veel mensen die een ronde opschroef filter gebruiken zullen het probleem tegenkomen dat je voor elke lens formaat een nieuwe filter moet kopen. Stel je voor dat je net een dure ND filter hebt gekocht welke precies past op een 82mm lens maar niet op een 77mm lens, moet je zowaar nog een filter kopen. En dat is natuurlijk voor niemand leuk! Er is echter hulp namelijk de step up/ step down ringen. Dit is een dunne ring welke je schroeft op je lens en hierop schroef je jouw ND filter.

  • Step-Up Ring
    Je gebruikt deze ring als je filterdiameter gaat gebruiken welke kleiner is dan de diameter van je lens. Bijvoorbeeld je gebruikt een 77mm ND filter op een 58mm lens. Er zal geen vignetting zijn omdat de filter groter is dan dan lens.
  • Step-Down Ring
    Deze ring gebruik je op een lens waarbij de diameter groter is dan de diameter van de filter. Bijvoorbeeld je gebruikt een 58mm ND filter op een 77mm lens. Nu zal er vignetting optreden. Nogmaals het is een makkelijke en snelle oplossing, maar verwacht geen wonderen.

Filter houders
Filter houders worden enkel gebruikt voor rechthoekige filters en zijn gemaakt voor filters van 100mm. De Filterhouder wordt direct voorop de lens gemonteerd en met adapter ringen kan je de houder op elke lens diameter plaatsen. Filterhouders van Formatt-Hitech en Lee worden beschouwd als de betere houders die te koop zijn.

Voor lenzen met een gebold glas zoals de Nikon 14-24 is het niet even gemakkelijk om een filter houder te vinden welke hier moeiteloos op kan. Formatt-Hitech heeft echter een filter houder welke je wel op lenzen als de Nikon 14-24mm kan gebruiken, dit doordat ze gebruik maken van Lucroit filter houders.

Vignetting en stapelen
De meeste lange sluitertijd fotografen gebruiken meerdere filters gelijktijdig. Het kan maar zo voorkomen dat ze een ND filter van 10 stops combineren met een filter van 6 stops, welke ze dan vervolgens weer combineren met een GND.

Meerdere filters gebruiken heet stapelen, en hier is helemaal niets mis mee, het geeft juist leuke effecten en het kan je helpen om het aantal gewenste stops te krijgen voor jouw lange sluitertijd fotografie. Er is echter wel een nadeel aanwezig bij het stapelen en dat is dat er vignetting optreedt. Meer dan 2 of 3 filters tegelijkertijd gebruiken wordt echter wel afgeraden vooral bij super groothoeklenzen in verband met de vignetting.

Licht lekkage voorkomen

Lange sluitertijd fotografie Notre Dame, Parijs
Klik op de afbeelding voor een vergroting

Veel lange sluitertijd fotografen hebben last van licht lekkage wat resulteert in magenta of paars lijkende banden van licht in je foto in combinatie met een ND filter. Dit kan verschillenden oorzaken hebben.

  1. Je camera kan licht lekken. Gaatjes in je camera kunnen licht door laten wat terecht kan komen op je sensor en dus je foto. Hoe langer de sluitertijd open staat des te meer licht er binnenkomt om je foto te vergallen. Let op: met gaatjes bedoel ik zeer kleine smalle kiertjes, welke meestal in de hoekjes van de camera zitten.
  2. Extreme licht inval via je zoeker. Fotografeer nooit direct in de richting van de zon als je een lange sluitertijd foto neemt. Dit moet je überhaupt niet doen ook niet met een korte sluitertijd want het kan je sensor kapot maken. Echter het is ook slecht om te fotograferen met de zon direct achter je want dan kan het licht via de zoeker op de sensor terecht komen. Plak de zoeker af of zorg dat er iets voor de zoeker geplaatst is zodat er geen licht bij kan.

Het probleem van verhoogde ruis bij lange belichting

Jammer genoeg is er een bijeffect wat om de hoek komt kijken bij lange sluitertijd fotografie en dat is de verhoogde ruis in je foto’s veroorzaakt door de belichtingstijd instelling. Hoe kan je dit nou voorkomen, en is het daarbij handig om de veelal meegeleverde Noise Reduction (NR) wat in veel nieuwe DSLR’s is opgenomen te gebruiken?

Het is een basis regel dat er meer ruis komt bij een langere sluitertijd, je kan hier heel erg veel over terugvinden op het internet en binnenkort ook op DeFotoblogger.nl maar in de basis zal ruis meer optreden bij slecht licht gecombineerd met een langere belichting.

Er is echter een verschil in hoe ruis in een moderne DSLR wordt behandeld ten opzichte van een ouder model DSLR: de nieuwe modellen kunnen simpelweg beter omgaan met de ruis. Er zijn vele websites dit onderwerp belichten maar de website van Ken Rockwell’s (Engelstalig) is zeker de moeite waard om te lezen.

Hoe kan je hier in de praktijk mee omgaan? Een goede camera hebben voor komt geen ruis, en zeker niet als je in slechte lichtomstandigheden of met meer dan 10 stops fotografeert. Het eerste wat je moet doen is proberen ruis te voorkomen door te fotograferen in de laagste ISO waarde (100) en als er dan nog ruis ontstaat dan kan je deze eenvoudig wegwerken met ruis verminderingssoftware. Een programma wat Joel je aanraad is NIK Software’s DFine noise reduction tool met dit programma komen je foto’s erg mooi en schoon over.

Gebruik bij voorkeur nooit de Ruis reductie functie van de camera omdat het effectiever is om de ruis achteraf weg te werken in Photoshop en of DFine van NIK software waardoor je zelf de controle hebt over alle parameters i.p.v. dat de camera dat heeft.

Daarbij komt kijken dat de ingebouwde ruis onderdrukker de belichtingstijd verdubbeld en als je belichtingstijden van meer dan 3 minuten hebt zullen deze verdubbeld worden waardoor je belichtingstijden tot de 20 minuten kan krijgen.

Hoe het principe precies werkt binnen in je camera is een verhaal wat veel te uitgebreid is om hier te behandelen maar in de basis zal je camera direct na je foto nog een foto nemen maar dan met de sluiter gesloten. Het resulteert in een donkere opname met ruis of hete pixels van de sensor, deze worden van de originele opname afgehaald en hierdoor verminderd dus ruis en hete pixels aanzienlijk. Dit wordt ook wel “dark frame subtraction” genoemd en Ken Rockwell kan je hier veel meer overtellen op zijn website.

Vind de plekjes voor lange sluitertijd fotografie

Jezelf goed voorbereiden is erg belangrijk bij lange sluitertijd fotografie, ken de plek waar je een foto wilt nemen en zorg er voor dat je weet wat je kan verwachten. Er is niets frustrerender dan thuis komen met slechts een paar goede foto’s na een lange dag van fotograferen. Het goed opstellen van je apparatuur kost je al snel 15 tot 20 minuten dus jezelf voorbereiden en tijdmanagement is van belang.

Wat je het beste kan doen is de locatie van je interesse verkennen met Google Maps/ of Earth en zoom dan volledig in. Bekijk ook verschillende invalshoeken. Wat ook goed is om te doen is op internet foto’s zoeken van de locatie en omgeving zo wordt het beeld van wat je kan verwachten alleen meer beter en kom je minder snel voor verassingen te staan.

Wikipedia is ook een goede bron voor informatie aangaande de locatie. Vergeet bij zeelandschappen niet de getijden te controleren.

Een zeer goede inspiratie bron is uiteraard de foto’s van andere. Zoals je op DeFotoblogger vaker leest is je laten inspireren door andere een van de beste inspiratiebronnen die je kan hebben. Foto’s van andere brengen je op ideeën die je misschien zelf niet had kunnen bedenken. Door je op deze manier voor te bereiden weet je precies waar je wanneer moet zijn op de locatie van je keuze. Voor je vertrekt controleer dan ook even de verwachte weersomstandigheden en fotografeer je zeelandschappen kan je de getijden controleren zodat je kan variëren tussen eb en vloed.

Ideale lange sluitertijden instellingen: De vijf minuten @F/8.0 lange belichtingsregel – 5MF8™ LE regel (Volledige versie is te lezen in het boek “From Basics to Fine Art”)

Okay nu heb je alle informatie om zelf lekker op pad te gaan. Maar wat is dan de ideale belichtingstijd instelling? Joel heeft heel wat foto’s genomen met extreem lange sluitertijden. En hij heeft andere fotografen die deze kunst verstaan ook goed bestudeerd. En wat hij kan concluderen is dat over het algemeen hoe langer de sluitertijd des te delicater en zachter de wolken en het water lijken. Het licht is meer diffuus. Het geeft een meer etherische uitstraling aan je foto en dus lijkt het meer op tijdloze kunst.

Om deze reden ben ik begonnen met het vastleggen van objecten van ongeveer 5 minuten of zelfs nog langer. In de meeste gevallen moet dit tenminste  13 of 16 stops ND filters zijn, een 10 stops filter norm is voorbij de nieuwe standaard ligt hoger.

Heb je zelf nog aanvullingen? Dan kan je deze toevoegen door middel van het reactie formulier. Als laatste wil ik Joel Tjintjelaar bedanken voor het beschikbaar stellen van zijn geschreven adviezen.

workshop-amsterdam

Over de auteur

Maico Barneveld

Maico Barneveld

Oprichter van DeFotoblogger.nl en gepassioneerd fotograaf voor maic.nl. Ik maak graag foto's van gebieden waar anderen niet snel komen. Prijswinnaar van verschillende internationale wedstrijden, en als reviewer en reportage fotograaf voor verschillende merken/instanties zoals het WNF wil ik je graag meenemen in mijn fotografische wereld.

Reacties

Klik hier om een reactie te geven

  • Hallo Maico,
    Ik zit je verhaal te lezen, erg interessant. Maar wat bedoel je met: ‘Denk er aan dat de meeste camera’s niet gemaakt zijn voor lange sluitertijd fotografie’
    Ik gebruikt een Nikon D3200 en ervaar veel ruis en kleurruis bij lange sluitertijden. Valt mij camera in die categorie?
    En zo ja, waarom? En waar zou ik op moeten letten als ik een andere body zou willen aanschaffen?

    Mvg,
    Jeroen Weideman

    • Hoi Jeroen,

      Ik bedoel met de meeste camera’s zijn niet echt geschikt voor langere sluitertijden. Er kan namelijk vrij snel vervelende ruis optreden. Maar als je een statief gebruikt en je kunt je camera handmatig instellen zoals jouw D3200 dan kun je de iso waarde omlaag zetten naar bijvoorbeeld iso 100 en door gebruik te maken van de Bulb stand is het mogelijk om goede ruisvrij lange sluitertijden foto’s te nemen met je camera.

      Maar die ervaring heb jij dus niet? Welk diafragma gebruik je dan? En zet je de iso wel van de automatische stand af?

      Gr, Maico

  • Hallo Maico, na veel onderzoek heb ik een kleurneutraal nd-filter gekocht van Breakthrough.
    Testen en reviews zijn veelbelovend, en beter dan Format Hitch of LEE.
    Zelf heb ik nog niet kunnen testen, maar ik ga er mee aan de gang.
    Er wordt alleen over dslr’s gesproken, maar niet over een systeemcamera. Een systeemcamera heeft een digitale zoeker, dus heb je geen licht lekken. Mijn Fuji X-Pro2 heeft naast een digitale zoeker (EVF) ook nog een optische zoeker (OVF) waardoor je geen donker beeld krijgt zoals in camera’s zonder OVF.
    Ook de scherpstelling is daardoor heel eenvoudig.
    Het lijkt me nuttig om deze dingen “mee te nemen” in dit verhaal.
    Mvg. Richard.

    • Hoi Richard,

      Beter laat dan nooit, je beloofde reactie. Je hebt inderdaad goede aanvullingen een systeem camera heeft vaak alleen een digitale zoeker. Dit vergemakkelijkt het wel enigszins. Ik ben benieuwd naar je foto’s met de Breakthrough. Zou je deze met ons willen delen?

      Mvg, Maico

  • Hallo Maico,
    Prachtig artikel mag ik wel zeggen, ik heb sinds kort ook de B(ulb) mode op mijn camera gevonden.
    Zelf gebruik ik hiervoor de Fuji X100T, de camera heeft tevens al een ingebouwd 3-stops ND filter.
    Daarnaast heb ik een 6 -en een 10 stops B&W exemplaar. Na elke opname beoordeel ik wel altijd het histogram en kijk of er niets geclipt is. Ik probeer zoveel mogelijk naar rechts te belichten. Dan weet ik dat ik alle informatie in “huis” heb. Het spannende is dat je ter plekke nog niet echt weet of het is gelukt.
    Ik wil dit uiteindelijk ook gaan doen op analoog materiaal.

    Groet, Herman

    • Hoi Herman, bedankt voor je reactie. Ik hoop dat het resultaat je aanspreekt. En analoog maakt mij nieuwsgierig naar het resultaat. Hè mag het altijd delen via onze Flickr pagina.

      Gr, Maico

Gratis gids nabewerken

Xpozer
Camerashop_algemene shopbanner_300x250

Wie zijn onze partners:

Transcontinenta Fujifilm Sigma Benelux Fotovakschool Image Map

Nieuwsbrief

Meer dan 30.000 volgers

Mis niets van DeFotoblogger en volg ons op de verschillende kanalen.

DeFotoblogger op Flickr

  • There is rain in the sky
  • Where to go
  • ɓɹnqๅꓱ
  • After the rain
  • narrow street
  • Cinematic times at the Niagara Falls
  • Colorful woman in Amsterdam
  • IMG_2247-2
  • Prague